De Data Act en robottelemetrie: wie is eigenaar van de servicedata, en wat betekent dat voor after-sales

Wanneer de productielijn van een Europese fabrikant tot stilstand komt omdat een in China gemaakte robotarm een foutcode genereert, is de eerste vraag meestal over reserveonderdelen. De tweede, steeds vaker, over data. Onder de EU Data Act (Verordening (EU) 2023/2854) is de telemetrie die door die robot wordt gegenereerd — de operationele logs, foutcodes, onderhoudswaarschuwingen en prestatiemetingen — niet langer een grijs gebied. De verordening, die van toepassing is vanaf 12 september 2025, stelt duidelijke rechten vast voor gebruikers om toegang te krijgen tot en gegevens te delen die door verbonden producten worden gegenereerd. Voor robotfabrikanten en onafhankelijke serviceproviders verandert dit het after-sales landschap fundamenteel.

De Data Act gaat niet over eigendom in de traditionele zin. Het verleent geen exclusieve eigendomsrechten op data. In plaats daarvan creëert het een kader van toegangs- en gebruiksrechten. Het belangrijkste concept is de ‘gebruiker’ — de entiteit die een verbonden product bezit, huurt of least. In de context van industriële robots is de gebruiker doorgaans de fabrieksexploitant, niet de fabrikant. De verordening geeft gebruikers het recht om tijdig toegang te krijgen tot de gegevens die worden gegenereerd door hun gebruik van het product, en om die gegevens met derden te delen. Dit omvat telemetriegegevens die essentieel zijn voor onderhoud en reparatie.

Voor een Chinese robotfabrikant die Europa binnenkomt, betekent dit dat de fabriekseigenaar toegang kan eisen tot de ruwe telemetriegegevens van de sensoren en controllers van de robot. De fabrikant kan zich niet verschuilen achter propriëtaire formaten of beweren dat de gegevens een bedrijfsgeheim zijn. De Data Act vereist dat gegevens worden verstrekt in een gestructureerd, machineleesbaar formaat, met metadata, en gratis. Dit is een significante verschuiving ten opzichte van het traditionele model waarin fabrikanten alle servicedata controleerden en gebruikten om klanten vast te zetten in hun eigen onderhoudscontracten.

Onafhankelijke serviceproviders, zoals het netwerk dat door Robanchor wordt opgezet, een lokaal servicenetwerk dat in Europa wordt opgericht, profiteren hier direct van. Onder de Data Act kan een externe serviceprovider door de gebruiker worden aangewezen om de gegevens te ontvangen. De fabrikant moet voldoen aan het verzoek van de gebruiker om gegevens met die derde partij te delen. Dit opent de deur voor onafhankelijk onderhoud, reparatie en diagnostiek, zonder betrokkenheid of goedkeuring van de fabrikant. De enige voorwaarde is dat de derde partij de gegevens moet beschermen en niet mag gebruiken voor concurrerende doeleinden, zoals het ontwikkelen van een concurrerend product.

De Data Act is echter niet zonder nuances. Het maakt onderscheid tussen ‘productgegevens’ en ‘gerelateerde servicegegevens’. Productgegevens worden gegenereerd door het product zelf, terwijl gerelateerde servicegegevens worden gegenereerd door de eigen diensten van de fabrikant, zoals cloudgebaseerde monitoring. De gebruiker heeft rechten op productgegevens, maar gerelateerde servicegegevens zijn meer beperkt. Als een robotfabrikant bijvoorbeeld een externe monitoringsdienst aanbiedt die telemetrie verwerkt om voorspellend onderhoud te bieden, zijn de gegevens die door die dienst worden gegenereerd (bijv. de voorspellende waarschuwingen) mogelijk niet automatisch toegankelijk voor de gebruiker. Dit onderscheid is cruciaal voor after-sales: een gebruiker kan de ruwe foutlogs opvragen, maar krijgt mogelijk niet de propriëtaire analyse van de fabrikant.

Een ander belangrijk aspect is de bescherming van bedrijfsgeheimen. De Data Act bevat bepalingen om bedrijfsgeheimen en vertrouwelijke bedrijfsinformatie te beschermen. Een fabrikant kan weigeren gegevens te delen als dit een bedrijfsgeheim zou ondermijnen, maar de bewijslast ligt bij de fabrikant. Ze moeten aantonen dat de gegevens een bedrijfsgeheim vormen en dat het delen ervan ernstige schade zou veroorzaken. In de praktijk is dit een hoge drempel. Voor robottelemetrie komt de meeste operationele data waarschijnlijk niet in aanmerking als bedrijfsgeheim, omdat deze wordt gegenereerd door de eigen activiteiten van de gebruiker. De algoritmen en softwarecode van de fabrikant zijn beschermd, maar de ruwe data niet.

Voor het after-sales ecosysteem introduceert de Data Act ook regels voor het overstappen tussen cloudserviceproviders. Hoewel dit relevanter is voor software, heeft het implicaties voor robots die afhankelijk zijn van cloudgebaseerd wagenparkbeheer. Gebruikers kunnen zonder boete overstappen van provider, en de provider moet de overdracht van gegevens vergemakkelijken. Dit vermindert het lock-in effect en stelt gebruikers in staat om de meest kosteneffectieve serviceprovider te kiezen.

Naleving van de Data Act is niet optioneel. De verordening is van toepassing op alle verbonden producten die op de EU-markt worden gebracht, ongeacht waar de fabrikant is gevestigd. Niet-naleving kan leiden tot boetes van maximaal €20 miljoen of 4% van de wereldwijde omzet, afhankelijk van welk bedrag hoger is. Voor Chinese fabrikanten betekent dit dat hun Europese dochterondernemingen of importeurs ervoor moeten zorgen dat hun producten en contracten voldoen aan de Data Act. Dit omvat het verstrekken van duidelijke informatie aan gebruikers over de gegenereerde gegevens en hun rechten.

Voor onafhankelijke serviceproviders is de Data Act een krachtig instrument. Het stelt hen in staat onderhoudsdiensten aan te bieden zonder een partnerschap met de fabrikant. Ze hebben rechtstreeks toegang tot de telemetriegegevens van de gebruiker, kunnen problemen diagnosticeren en zelfs externe ondersteuning bieden. Dit is vooral waardevol voor een netwerk als Robanchor, dat after-sales ondersteuning wil bieden voor Chinese robots in heel Europa. Door gebruik te maken van de Data Act kan het netwerk diensten aanbieden die voorheen het exclusieve domein van de fabrikant waren.

Er zijn echter praktische uitdagingen. De Data Act vereist dat gegevens in een ‘direct bruikbaar’ formaat worden verstrekt, maar specificeert niet het exacte formaat. Fabrikanten kunnen ervoor kiezen om gegevens in een propriëtair formaat te verstrekken dat moeilijk te parseren is. De verordening vereist ook dat gegevens ‘zonder onnodige vertraging’ worden verstrekt, maar de definitie van ‘tijdig’ is vaag. Serviceproviders moeten mogelijk onderhandelen met fabrikanten of vertrouwen op de gebruiker om hun rechten af te dwingen. In sommige gevallen kan de fabrikant stellen dat de gegevens niet ‘gegenereerd door het gebruik van het product’ zijn, maar door de eigen systemen van de fabrikant, wat de toegang kan beperken.

Een andere uitdaging is de interactie met andere regelgeving, zoals de AVG. Telemetriegegevens kunnen persoonsgegevens bevatten als de robot wordt gebruikt op een manier die individuen betreft, zoals collaboratieve robots die naast mensen werken. De Data Act gaat niet boven de AVG; het vereist dat het delen van gegevens voldoet aan de regels voor gegevensbescherming. Dit betekent dat gebruikers en derden een rechtsgrondslag moeten hebben voor het verwerken van persoonsgegevens, wat de toegang tot bepaalde datasets kan compliceren.

Ondanks deze uitdagingen vertegenwoordigt de Data Act een fundamentele verschuiving in de machtsbalans. Het stelt gebruikers en onafhankelijke serviceproviders in staat en dwingt fabrikanten om transparanter te zijn. Voor de after-salesmarkt betekent dit meer concurrentie, mogelijk lagere kosten en betere service. Voor Chinese fabrikanten betekent dit dat ze hun bedrijfsmodellen moeten aanpassen aan een meer open data-omgeving. Ze kunnen niet langer vertrouwen op data-lock-in om hun service-inkomsten te behouden.

Om de rechten van verschillende partijen onder de Data Act te illustreren, overweeg de volgende vergelijking:

Partij	Rechten op gegevenstoegang	Rechten op het delen van gegevens	Verplichtingen
Fabrikant	Kan toegang krijgen tot gegevens die door hun producten worden gegenereerd, maar mag deze niet gebruiken om gebruikersrechten te ondermijnen.	Moet productgegevens op verzoek met de gebruiker delen; kan met derden delen alleen met toestemming van de gebruiker of op wettelijke basis.	Moet gegevens verstrekken in een gestructureerd, machineleesbaar formaat; moet bedrijfsgeheimen beschermen; moet voldoen aan de AVG.
Gebruiker (fabriekseigenaar)	Heeft het recht op toegang tot alle productgegevens die worden gegenereerd door hun gebruik van de robot.	Kan gegevens delen met elke derde partij, inclusief onafhankelijke serviceproviders, zonder goedkeuring van de fabrikant.	Mag gegevens niet gebruiken op een manier die de legitieme belangen van de fabrikant schaadt; moet voldoen aan de AVG.
Externe serviceprovider	Kan gegevens van de gebruiker ontvangen, maar heeft geen direct recht tegen de fabrikant.	Kan de gegevens gebruiken om diensten aan de gebruiker te verlenen, maar niet voor concurrerende doeleinden.	Moet de vertrouwelijkheid van gegevens beschermen; mag gegevens niet gebruiken om concurrerende producten te ontwikkelen; moet voldoen aan de AVG.

Deze tabel is een vereenvoudiging; de werkelijke rechten en verplichtingen zijn gedetailleerd in de verordening. De Data Act bevat bijvoorbeeld ook bepalingen over het delen van gegevens tussen bedrijven en overheden in uitzonderlijke omstandigheden, maar dat is minder relevant voor after-sales.

In de praktijk zal de Data Act waarschijnlijk leiden tot de opkomst van nieuwe bedrijfsmodellen. Onafhankelijke serviceproviders kunnen diagnostiek en onderhoud aanbieden op basis van gegevens die ze van gebruikers verkrijgen. Ze kunnen ook geanonimiseerde gegevens van meerdere gebruikers aggregeren om benchmarking en voorspellende inzichten te bieden. Dit zou een datagedreven after-sales ecosysteem kunnen creëren dat efficiënter en responsiever is.

Voor Robanchor, als lokaal servicenetwerk dat wordt opgezet, biedt de Data Act een juridische basis voor haar activiteiten. Het netwerk kan haar klanten adviseren over hoe ze hun datarechten kunnen uitoefenen, en het kan de gegevens gebruiken om betere diensten te leveren. Het moet er echter ook voor zorgen dat de eigen praktijken voldoen aan de verordening, met name wat betreft gegevensbescherming en bedrijfsgeheimen.

Concluderend is de Data Act een gamechanger voor robot after-sales in Europa. Het geeft gebruikers controle over hun gegevens, stelt onafhankelijke serviceproviders in staat en dwingt fabrikanten om opener te zijn. Hoewel er uitdagingen zijn bij de implementatie, is de algemene richting duidelijk: data is niet langer een propriëtair bezit van de fabrikant, maar een gedeelde hulpbron die kan worden gebruikt om service en innovatie te verbeteren. Voor Chinese robotfabrikanten is het omarmen van deze verschuiving niet alleen een wettelijke vereiste, maar ook een concurrentiekans om vertrouwen en langdurige relaties met Europese klanten op te bouwen.

Bronnen

EUR-Lex — Verordening (EU) 2023/2854 (Data Act) — https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/2854/oj (geraadpleegd op 2025-10-05)
Europese Commissie — Data Act — https://digital-strategy.ec.europa.eu/ (geraadpleegd op 2025-10-05)